Pomiary emisji – planowanie pomiarów, wybór wykonawcy

    Część zagadnień dotyczących planowania i organizacji pomiarów emisji zawiera norma PN-EN 15259:2011 Jakość powietrza - Pomiary emisji ze źródeł stacjonarnych - Wymagania dotyczące odcinków pomiarowych i miejsc pomiaru, celu i planu pomiaru oraz sprawozdania z pomiaru, dostępna na stronie internetowej Polskiego Komitetu Normalizacyjnego. Zadanie planowania pomiaru powierzono w normie wykonawcy, pozostawiając w obowiązkach prowadzącego instalację jedynie wskazanie celu pomiaru, mimo że właściwym podmiotem zainteresowanym uzyskaniem dobrych efektów pomiarów jest prowadzący instalację. Ma on także wiedzę o bieżących zmianach w obciążeniu i profilu pracy instalacji oraz o funkcjonowaniu urządzeń oczyszczających odgazy. Przeniesienie na wykonawcę zadania planowania pomiarów nie odpowiada także realiom konkurencji rynkowej i kryteriom najniższej ceny przy wyborze wykonawcy. Całości procesu planowania nie jest w stanie samodzielnie zrealizować również prowadzący instalację, bowiem nie dysponuje wiedzą o technikach pomiarowych oraz o zakresach stosowania i ograniczeniach sprzętu wykonawcy. Skutecznie planowane pomiary emisji zanieczyszczeń wymagają zatem ścisłej współpracy i zaangażowania obu stron, przy czym obszary odpowiedzialności można ustalić tak, by niezbędna analiza zagadnień nie wymagała dodatkowego nakładu czasu, lecz sprowadzała się do wykorzystania doświadczenia i wiedzy, które każda ze stron posiada. Współpraca pomiędzy prowadzącym instalację i wykonawcą pozwala uniknąć dość powszechnej sytuacji, w której planowanie pomiaru sprowadza się do zaproponowania przez wykonawcę terminu, co umownie ma zastąpić sprawdzenie wszystkich warunków ww. normy.

    Poniżej przedstawiamy algorytm planowania pomiarów oparty na współpracy prowadzącego instalację i wykonawcy.
     

    Etap postępowania

    Prowadzący instalację

    Wykonawca pomiarów

    Krok 1. Określenie celu i wymagań.

    Określa cel główny pomiaru i cele poboczne.

    Definiuje wymagania prawne stanowiące podstawę celów i uszczegółowiające je.

    Dobiera odpowiednie metody pomiarowe.

    Wyznacza prawdopodobne stężenia i ocenia je względem zakresu oznaczalności / wykrywalności metod i wymagań prawnych (określonych w kroku 1).

    Określa warunki pracy instalacji odpowiadające celom oraz miejsca pomiaru.

    Krok 2.Określenie spodziewanych:

    - rodzajów emitowanych substancji,

    - wielkości emisji,

    - warunków panujących w przewodzie w miejscu pomiaru.

    Określa rodzaje emitowanych substancji, spodziewane wielkości emisji i ilość odgazów (strumień objętości m3/h).

    Określa kiedy instalacja pracuje przy ustabilizowanych, wymaganych warunkach i przez ile godzin nieprzerwanej pracy.

    Ocenia czy czas pracy instalacji w wymaganych warunkach jest wystarczający do przeprowadzenia pomiaru.

    Krok 3. Sprawdzenie lokalizacji stanowisk pomiarowych.

    Identyfikuje miejsca lokalizacji stanowisk pomiarowych umożlwiających realizację celów.

    Ocenia:

    - poprawność lokalizacji i wyposażenia stanowisk

    - spełnienie wymagań technicznych umożliwiających wykonanie pomiaru

    - zagrożenia dla pracowników, sprzętu, instalacji.

    Krok 4. Określenie terminu i planu pomiarów.

    Prowadzący instalację i wykonawca ustalają termin i planu pomiarów umożliwiający realizację celu i uwzględniający ww. uwarunkowania techniczne i technologiczne.

    Krok 5. Kontrola zmian uwarunkowań do czasu wykonania pomiaru.

    Wprowadza zasadę informowania o zmianach technologicznych i ruchowych instalacji do momentu wykonania pomiarów.

    Dokonuje sprawdzenia istotnych warunków w momencie umożliwiającym podjęcie działań korygujących w przypadku wykrycia niezgodności z założeniami.

    Krok 6. Przeprowadzenie pomiarów.

    Dokonuje kontroli warunków określonych dla realizacji celu przed pomiarem.

    Zapewnia odpowiednie dane o pracy instalacji w trakcie wykonywania pomiarów.

    Wykonuje pomiar emisji.

    Krok 7. Analiza wyników.

    Ocenia czy wyniki pozwoliły zrealizować cele.

    Określa wnioski do planowania kolejnych pomiarów.

    Sygnalizuje jeśli nie udało się wykonać niektórych oznaczeń i wskazuje przyczyny.

    Wskazuje stężenia poniżej progu oznaczalności / wykrywalności przyjętych metod.

    Krok 1. Określenie celu, wymagań prawnych i warunków pracy instalacji:

    Cel pomiaru

    Identyfikacja wymagań prawnych

    Identyfikacja warunków pracy instalacji

    Okresowe pomiary emisji - realizacja obowiązku wynikającego z ustawy Prawo ochrony środowiska lub pozwolenia zintegrowanego / pozwolenia na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza

    Zrealizowanie celu wymaga uwzględnienia wymagań:

    - art. 147a ustawy Prawo ochrony środowiska,

    - rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 30 października 2014 r. w sprawie wymagań w zakresie prowadzenia pomiarów wielkości emisji oraz pomiarów ilości pobieranej wody (Dz.U. 2014, Poz. 1542),

    - rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie rodzajów wyników pomiarów prowadzonych w związku z eksploatacją instalacji lub urządzenia i innych danych oraz terminów i sposobów ich prezentacji (Dz.U. 2008 nr 215 poz. 1366),

    - wymagań określonych w pozwoleniu zintegrowanym (w odniesieniu do wymagań BAT) lub pozwoleniu na wprowadzanie gazów i pyłów do powietrza.

    Pomiary emisji zanieczyszczeń powinny zapewnić sprawdzenie czy wielkości emisji wynikające z przepisów prawa ochrony środowiska lub określone w pozwoleniu nie są przekraczane. Należy zatem wykonać pomiary (przynajmniej raz i jeśli jest to możliwe) przy maksymalnym obciążeniu instalacji lub w warunkach powodujących powstawanie maksymalnej emisji lub maksymalnych stężeń lub maksymalnych wartości wskaźników emisji – w zależności od sposobu określenia emisji dopuszczalnej w pozwoleniu zintegrowanym lub pozwoleniu na wprowadzanie gazów i pyłów do powietrza.

    Wstępne pomiary emisji - realizacja obowiązku wynikającego z art. 147 ust. 4. ustawy Prawo ochrony środowiska.

    j.w., z zachowaniem terminu wynikającego z art. 147 ust. 5 ustawy Prawo ochrony środowiska.

    j.w.

    Pomiary emisji zanieczyszczeń na potrzeby systemów sprawozdawczych i opłat za korzystanie ze środowiska - realizacja obowiązków sprawozdawczych, wyznaczenie należnych opłat lub ich optymalizacja.

    Zakres substancji oraz sposób ich aglomeracji w grupy związków chemicznych, jak również metodyki pomiarowe powinny spełniać wymagania i odpowiadać kategoriom substancji określonym w poszczególnych systemach sprawozdawczych, bądź umożliwiać aglomerację danych według grup wymaganych przez sprawozdawczość:

    - PRTR,

    - GUS,

    - KOBiZE,

    - opłat za korzystanie ze środowiska,

    - sprawozdawczość z realizacji warunków pozwolenia zintegrowanego lub pozwolenia na wprowadzanie gazów i pyłów do powietrza.

    W zależności od sposobu obliczania emisji:

    - pomiar emisji w trakcie pracy instalacji w normalnych, przeciętnych (najczęściej występujących) warunkach, uznawanych za warunki reprezentatywne dla pracy instalacji – w przypadku uproszczonego algorytmu obliczania emisji,

    - przy różnych obciążeniach i różnych warunkach pracy instalacji dla algorytmów obliczeniowych uwzględniających zróżnicowanie parametrów pracy instalacji.

    Pomiary emisji zanieczyszczeń umożliwiających jej usankcjonowanie poprzez pozwolenie lub zgłoszenie - wyznaczenie maksymalnych wielkości emisji.

    Wyniki pomiarów powinny umożliwić przygotowanie wniosku o wydanie pozwolenia lub zgłoszenia, uwzględniając:

    - rodzaje substancji podlegające normowaniu,

    - wymagany sposób prezentacji emisji (kg/h, mg/m3, kg/kg, etc.).

    Pomiary emisji zanieczyszczeń powinny wskazać lub umożliwić obliczenie emisji maksymalnej chwilowej (uśrednianej w czasie jednej godziny) oraz rocznej. W zależności od rangi i rodzaju źródła oraz sposobu obliczania emisji i możliwości zmiany parametrów pracy instalacji, pomiar wykonuje się jednorazowo - przy wytypowanych warunkach, lub kilkukrotnie – dla różnych warunków.

    Odbiorowe pomiary emisji – sprawdzenie warunków dostawy urządzenia, układu technologicznego powodującego emisję lub oczyszczającego odgazy.

    Wyniki pomiarów powinny umożliwić sprawdzenie parametrów gwarantowanych przez dostawcę urządzeń. Dotyczy to zarówno całych układów technologicznych i instalacji, jak i pojedynczych urządzeń, takich jak kotły, skrubery, filtry. Gwarancje są przeważnie określane jako maksymalne stężenie lub strumień masy, przy czym w umowach określa się zakres parametrów pracy instalacji i urządzeń, przy których gwarantowane wartości są dotrzymywane.

    Zapewnienie warunków pracy instalacji skutkujących największą emisją lub stężeniem, w obrębie parametrów określonych w umowie dostawy urządzenia.

    Pomiary emisji na potrzeby kontroli i kalibracji systemów do pomiarów ciągłych.

    Obowiązek prowadzenia pomiarów równoległych, procedurę kalibracji i walidacji oraz zakres wymaganych norm określa rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 października 2014 r. w sprawie wymagań w zakresie prowadzenia pomiarów wielkości emisji oraz pomiarów ilości pobieranej wody (Dz.U. 2014, Poz. 1542).

    Warunki pracy instalacji determinują wymagania wobec parametrów określonych w normach.

    W powyższej tabeli prezentujemy kilka najbardziej powszechnych celów pomiarów emisji. Przykłady innych celów przedstawia norma PN-EN 15259:2011 Jakość powietrza - Pomiary emisji ze źródeł stacjonarnych - Wymagania dotyczące odcinków pomiarowych i miejsc pomiaru, celu i planu pomiaru oraz sprawozdania z pomiaru.

    Łączenie celów:

    Efektywność pomiarów można dla niektórych źródeł emisji zwiększyć poprzez łączenie celów, np. uzyskanie danych na potrzeby sprawozdawczości w trakcie pomiarów wstępnych, czy pomiarów okresowych, lub uzupełnienie danych o emisji z instalacji na potrzeby usankcjonowania planowanych zmian przy okazji pomiarów do celów sprawozdawczych. Warunkiem łączenia celów jest brak sprzeczności pomiędzy nimi. Wobec grupy źródeł, dla których istnieje możliwość zmiany skali emisji bez powodowania dodatkowych kosztów, cele osiąga się poprzez dwa następujące po sobie pomiary, np. przy przeciętnym i maksymalnym obciążeniu źródła emisji. Łączenie niektórych celów nie wymaga natomiast zmian parametrów pracy instalacji, np. określenie składu frakcyjnego pyłu gdy zaplanowany jest pomiar emisji pyłu ogółem w ramach okresowych pomiarów emisji lub pomiarów wstępnych. Łącząc cele pomiaru należy pamiętać o rozszerzeniu wymagań prawnych celu głównego o wymagania określone dla celów pobocznych.

    Krok 3. Sprawdzenie lokalizacji stanowisk pomiarowych:

    Brak stanowiska pomiarowego lub jego błędna lokalizacja i wyposażenie mogą uniemożliwić osiągnięcie celu pomiaru lub w ogóle wykonanie pomiaru. Niektóre laboratoria pomiarowe praktykują wizję lokalną odpowiednio wcześnie przed terminem pomiarów. Działania te, jak również wymagania wobec stanowisk pomiarowych są opisane w normie PN-EN 15259. W znacznej części przypadków informacje o stanowiskach można uzyskać na podstawie wywiadu z prowadzącym instalację i zdjęć. Aspekty techniczne i prawne lokalizacji stanowisk do pomiarów emisji przedstawiamy w zakładkach: stanowiska pomiarowe  oraz orzeczenie WSA – stanowiska pomiarowe.

    Krok 5. Kontrola zmian uwarunkowań do czasu wykonania pomiaru:

    Po ustaleniu terminu pomiarów prowadzący instalację w ramach systemu przepływu informacji w organizacji sprawuje stałą kontrolę nad ewentualnymi zmianami prognozy warunków pracy instalacji w zaplanowanym terminie. W przypadku zmian warunków stwarzających ryzyko nieosiągnięcia celu, zmienia termin wykonania pomiarów. Przepływ informacji wewnątrz organizacji prowadzącego instalację zapewnia również sprawdzenie, czy ewentualne niezgodności jakie stwierdzono w trakcie kroków 1-4 zostały usunięte, np. poprawiono pracę urządzeń oczyszczających odgazy, wyposażono emitory w stanowiska pomiarowe, wyeliminowano źródła zaburzeń procesu technologicznego, itp.

    Krok 6. Przeprowadzenie pomiarów:

    Bezpośrednio przed wykonaniem pomiaru prowadzący instalację przeprowadza ostatnią kontrolę obejmującą wszystkie obszary ryzyka niespełnienia celu pomiaru, w szczególności warunków pracy instalacji i poprawności działania urządzeń ochronnych. Zapewnia również dane o parametrach procesu, które posłużą do opracowania wyników i ich dalszego wykorzystania.

    Opisany powyżej algorytm postępowania umożliwia w prostych sześciu krokach rzetelne przygotowanie pomiarów, nie wymagając od prowadzącego instalację szczególnego nakładu czasu, zwłaszcza gdy współpracuje z kompetentnym i doświadczonym wykonawcą pomiarów.

    Aktualności
    • 23
      czerwiec
      Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (U.S. EPA) poinformowała o wniosku o dodanie 1-bromopropanu (CAS 106-94-5) do listy substancji normowanych w ustawie o czystym powietrzu (the Clean Air Act), ze względu na niebezpieczne własności substancji i powszechne wykorzystywanie w wielu produktach i procesach, w tym w czyszczeniu na sucho, czyszczeniu elektroniki i metali, procesach farmaceutycznych i produktach rolniczych oraz przy aplikacji klejów w sprayu. Substancji tej nie ma również obecnie w polskim systemie prawnym (standardów emisyjnych, standardów jakości powietrza i wartości odniesienia). Kryteria jakości powietrza w zakresie bromopochodnych węglowodorów ustalono jedynie dla bromoetanu (74-96-4) i bromometanu (74-83-9). Informacje o procedurze U.S. EPA dostępne są na stronach: https://www.epa.gov/newsreleases/washington-examiner-epa-add-new-hazardous-air-pollutant-list-regulated-substances-first https://www.epa.gov/newsreleases/epa-grants-first-ever-petition-add-hazardous-air-pollutants-list-under-clean-air-act
    • 23
      czerwiec
      Zawarte w artykule orzeczenie WSA w Warszawie z dnia 26 października 2017 r. uzupełniliśmy o wyrok NSA z 2020 r. (II OSK 627/18), w którym podtrzymano stanowisko WSA, oddalając skargę kasacyjną Głównego Inspektora Ochrony Środowiska. NSA wyraził pogląd, zgodnie z którym ograniczenie stron postępowania o wydanie pozwolenia na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza (art. 185 ust. 1 ustawy Prawo ochrony środowiska) do prowadzącego instalację oraz władających powierzchnią ziemi na obszarze ograniczonego użytkowania nie wyłącza stosowania art. 28 k.p.a. w sprawach prowadzonych na podstawie przepisów zamieszczonych w dziale III –"Odpowiedzialność administracyjna" (art. 362 – 375). Nie wyłącza go również art. 372 POŚ, ani żaden inny przepis Prawa ochrony środowiska, w tym art. 365 i art. 367. Tym samym w postępowaniu WIOŚ o wstrzymanie użytkowania instalacji oraz w postępowaniu o podjęcie wstrzymanej działalności władający nieruchomościami narażonymi na oddziaływanie instalacji mają przymiot strony w postępowaniu administracyjnym. Mają bowiem interes prawny, aby chronić w toku tego postępowania przysługujące im prawa zgodnie z art. 28 k.p.a., według którego „Stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek”. Oba orzeczenia dostępne są na stronie: Strony postępowania o wstrzymanie / wznowienie użytkowania instalacji - orzeczenia WSA, NSA
    • 29
      maj
      W dniu dzisiejszym na stronie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska opublikowane zostały wyniki pomiarów jakości powietrza w Kędzierzynie-Koźlu w zakresie benzenu oraz pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5 (pomiary równoległe na stacji PMŚ i stacji badawczej GIOŚ nr 1): Wyniki w formie prezentacji zamieszczone są na stronie GIOŚ pt. Badania jakości powietrza w Kędzierzynie-Koźlu W dniu 21 maja br. rozpoczęto pomiary w drugiej lokalizacji stacji badawczej (stacja badawcza nr 2):
    NEWSLETTER:
    Jeśli chcesz otrzymywać powiadomienia o nowych artykułach zapisz się
     
    Szkolenie Rozprzestrzenianie zanieczyszczeń w powietrzu Poznań 2020
    Operat FB

    Zobacz komunikaty JRC / US EPA / EEA / NIK / GDOŚ / GIOŚ / IOŚ / MŚ:

    EEA: Average CO2 emissions from new cars and new vans increased again in 2019 (26.06.2020)

    EEA: Monitoring of CO2 emissions from vans – Regulation 510/2011 (26.06.2020)

    EEA: Monitoring of CO2 emissions from passenger cars – Regulation (EU) 2019/631 (26.06.2020)

    EEA: Petrol and diesel fuels sold for road transport (26.06.2020)

    EEA paliwa samochody Zanieczyszczenie powietrza PM10
    © EEA

    EPA Takes Action to Stop Use of Certain PFAS in Products and Protect American Consumers (22.06.2020)

    WIOŚ w Warszawie: kolejny pożar w Zakładzie Utylizacji Odpadów w Radomiu (19.06.2020)

    WIOŚ pożar odpadów Radom zanieczyszczenie powietrza PM10 2020
    © WIOŚ w Warszawie

    EPA Releases First Final Chemical Risk Evaluation (19.06.2020)

    ETO: Journal 02/2020: Climate Change and Audit (19.06.2020)

    Europejski Trybunał Obrachunkowy Zmiany klimatu
    © ETO

    U.S. EPA: Washington Examiner - EPA to add new hazardous air pollutant to list of regulated substances for first time ever (18.06.2020)

    EPA Grants First-Ever Petition to Add to Hazardous Air Pollutants List Under Clean Air Act (18.06.2020)

    EEA: Industrial Reporting under the Industrial Emissions Directive 2010/75/EU and European Pollutant Release and Transfer Register Regulation (EC) No 166/2006 (16.06.2020)

    EPA Advises Facility Operators to Prevent and Minimize Releases during Hazardous Weather Events (09.06.2020)

    EPA Urges Preparedness as Hurricane Season Begins; Advises on prevention, preparedness, and reporting requirements during Hazardous Weather Events (09.06.2020)

    EPA Celebrates 50 Years of Protecting Our Nation's Air (08.06.2020)

    EPA Reaches Settlement With Hydrite Chemical Co. for Alleged Clean Air Act Violations at Waterloo, Iowa, Facility (05.06.2020)

    EEA: Rural concentration of the ozone indicator AOT40 for forest, 2017 (05.06.2020)

    ozon raport EPA 2020 zanieczyszczenie powietrza
    © EEA

    EPA Proposes Honest Accounting Standard to Improve Future Clean Air Act Rules (04.06.2020)

    U.S. EPA: What They Are Saying: EPA Proposes Honest Accounting Standard to Improve Future Clean Air Act Rules (04.06.2020)

    EEA: New cars and vans sold in 2018 more CO2 intensive, final data confirms (03.06.2020)

    EEA: Monitoring CO2 emissions from passenger cars and vans in 2018 (03.06.2020)

    emisje samochody EEA zanieczyszczenie powietrza
    © EEA

    EPA and State Propose Settlement of Clean Air Act Violations at Sewage Sludge Incinerator in Bridgewater, NJ (02.06.2020)

    U.S. EPA: President Trump Delivering on Promise to Protect Our Nation’s Air (02.06.2020)

    EPA Finalizes Amendments to the Miscellaneous Organic Chemical Manufacturing National Emission Standards for Hazardous Air Pollutants (01.06.2020)

    EPA: Proposed Settlement with United States and Massachusetts Will Help Reduce Air Pollution from Sprague Resources’ Heated Petroleum Storage Facilities Across New England (29.05.2020)

    EEA: National emissions reported to the UNFCCC and to the EU Greenhouse Gas Monitoring Mechanism (29.05.2020)

    EEA: Trends and drivers of EU greenhouse gas emissions (29.05.2020)

    Zobacz bieżące artykuły w Atmospheric Environment:

    Total gaseous mercury in a coastal city (Qingdao, China): Influence of sea-land breeze and regional transport

    A 24-h real-time emissions assessment of 41 uncontrolled household raw coal combustion stoves in four provinces of Northern China

    Fractionation of mercury in aerosols of the southern Baltic coastal zone

    One year evaluation of three low-cost PM2.5 monitors

    Modeling lateral plume deflection in the wake of an elongated building

    Zobacz EUR-Lex:

    Sprawa C-139/20: Skarga wniesiona w dniu 16 marca 2020 r. – Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej (15.06.2020)

    Sprostowanie do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1021 z dnia 20 czerwca 2019 r. dotyczącego trwałych zanieczyszczeń organicznych (09.06.2020)

    Rozporządzenie Komisji (UE) 2020/735 z dnia 2 czerwca 2020 r. zmieniające rozporządzenie (UE) nr 142/2011 w odniesieniu do stosowania mączki mięsno-kostnej jako paliwa w obiektach energetycznego spalania (03.06.2020)

    Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2020/683 z dnia 15 kwietnia 2020 r. w sprawie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/858 w odniesieniu do wymogów administracyjnych dotyczących homologacji i nadzoru rynku pojazdów silnikowych i ich przyczep oraz układów, komponentów i oddzielnych zespołów technicznych przeznaczonych do tych pojazdów (26.05.2020)

    Decyzja Komisji (UE) 2020/654 z dnia 13 maja 2020 r. dotycząca przepisów krajowych notyfikowanych przez Niemcy w sprawie małych i średnich jednostek spalania (15.05.2020)

    Komunikat Komisji — Publikacja łącznej liczby uprawnień znajdujących się w obiegu w 2019 r. do celów rezerwy stabilności rynkowej w ramach unijnego system handlu uprawnieniami do emisji ustanowionego dyrektywą 2003/87/WE (13.05.2020)

    Trybunał Obrachunkowy Sprawozdanie specjalne nr 11/2020 „Efektywność energetyczna budynków – należy położyć większy nacisk na opłacalność inwestycji” (05.05.2020)

    Opinia Europejskiego Komitetu Regionów – W kierunku zrównoważonych dzielnic i małych społeczności – Polityka ochrony środowiska poniżej poziomu gminnego (29.04.2020)

    Sprawa C-395/18: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 30 stycznia 2020 r. (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale Amministrativo Regionale per il Lazio – Włochy) – Direzione e coordinamento Vivendi SA przeciwko Consip SpA, Ministero dell'Economia e delle Finanze. Odesłanie prejudycjalne – Udzielanie zamówień publicznych na dostawy, roboty budowlane lub usługi – Dyrektywa 2014/24/UE – Artykuł 18 ust. 2 – Artykuł 57 ust. 4 – Fakultatywne podstawy wykluczenia – Podstawa wykluczenia dotycząca podwykonawcy wymienionego w ofercie wykonawcy – Naruszenie przez podwykonawcę obowiązków z dziedziny prawa ochrony środowiska, prawa socjalnego i prawa pracy – Uregulowanie krajowe przewidujące automatyczne wykluczenie wykonawcy z powodu takiego naruszenia (27.04.2020)